Yurt Dışında Yaşamak Psikolojiyi Nasıl Etkiler? Göç, Kültür Şoku ve Yalnızlık

Yurt dışında yaşamak psikolojiyi bozar mı?

Tek başına bozmaz. Yurt dışında mutlu, dengeli ve kendini gerçekleştirmiş bir hayat kuran çok insan var. Ama taşınmak, bir insanın psikolojik dengesini ayakta tutan dört şeyi aynı anda değiştirir: destek ağı (aile, arkadaşlar), dil (kendini zahmetsiz anlatabilme), statü (meslek, tanınırlık, “kim olduğunun” bilinmesi) ve gündelik ritim (sokak, yemek, bayram, iklim).

Bunlardan biri değiştiğinde insan genellikle uyum sağlar. Dördü birden değiştiğinde ise uyum bir süreç hâline gelir ve bu süreçte zorlanmak bir zayıflık değil, beklenebilir bir tepkidir. Zorlanmayı ağırlaştıran şey çoğu zaman onun hakkında konuşamamaktır: “Kendi isteğimle geldim, şikâyet etmeye hakkım yok.”

Kültür şoku nedir, aşamaları nelerdir?

Kültür şoku, alışılmış kültürel işaretlerin birden ortadan kalkmasıyla ortaya çıkan yönünü kaybetmişlik hâlidir. Kavram antropolog Kalervo Oberg’e dayanır. Genellikle bir eğri üzerinden anlatılır:

1. Balayı: Her şey yeni ve heyecan verici. Düzenli toplu taşıma, temiz sokaklar, yeni bir başlangıç duygusu.
2. Hayal kırıklığı ve kriz: Yenilik aşınır. Dil yorar, bürokrasi bunaltır, insanlar mesafeli gelir. Eski hayat idealleştirilir; öfke, hüzün, uyku bozukluğu ve “ben burada ne yapıyorum” düşüncesi yoğunlaşır.
3. Uyum: Yeni kuralların mantığı yavaş yavaş anlaşılır, küçük rutinler kurulur, bir iki gerçek arkadaşlık oluşur.
4. Yeni denge: Kişi iki kültürden de parçalar taşıyan bir düzen kurar.

Bu aşamalar bir kural değil, bir haritadır. Herkes sırayla geçmez; bazı insanlar yıllar sonra, örneğin çocuk doğduğunda ya da bir yakını kaybettiğinde yeniden kriz aşamasına döner. Bir de ters kültür şoku vardır: yıllar sonra Türkiye’ye döndüğünde ya da uzun bir tatile geldiğinde kişinin kendi memleketinde yabancı hissetmesi.

Göç psikolojisi nedir? Göç sonrası yas

“Göç psikolojisi” arayanların çoğu aslında şunu soruyor: neden bu kadar kayıp hissediyorum, kimse ölmedi ki? Göçte kaybedilen tek bir kişi değil, bir hayatın dokusudur: annenin sesi yerine haftada bir görüntülü arama, çocukluk arkadaşlarının düğünleri, mahalledeki bakkal, Türkçe şakaların anlaşıldığı masalar, yıllarca emek verilmiş bir mesleğin burada tanınmaması.

Bu kayıplar gerçek bir yas doğurur ama çoğu zaman tanınmaz; çünkü kişi kendi isteğiyle gitmiştir ve “iyi bir hayat” kurması beklenir. Tanınmayan yas, yaşanamayan yastır. Aynı anda hem minnettar hem kederli olmak, hem kalmak hem dönmek istemek bir çelişki değil, göçün doğal ikiliğidir.

Kayıp ve yas üzerine genel bir çerçeve için yas sürecinde psikolojik destek sayfasına bakabilirsiniz; orada da yazdığım gibi yas yalnızca ölümle sınırlı değildir.

Yalnızlık: kalabalıkta tek başına

Yurt dışında yalnızlığın en zor yanı, çoğu zaman görünmez olmasıdır. İşte konuşulan insanlar, selamlaşılan komşular vardır; ama gece bir şey olduğunda aranacak kimse yoktur. Yetişkinlikte yeni ve derin arkadaşlıklar kurmak zaten zordur; bir de bu ikinci bir dilde ve farklı sosyal kurallarla yapılmaya çalışılır.

Yalnızlığın belirgin olduğu anlar vardır: bayram sabahı sıradan bir iş gününe çıkmak, doğum gününde gelen mesajların hepsinin başka bir ülkeden gelmesi, hastalanınca çorba yapacak kimsenin olmaması. Bir de aileyle telefon görüşmeleri vardır: onları üzmemek, “o zaman dön” cevabını duymamak ya da “başaramadım” dememek için her seferinde “iyiyim” demek. Bu cümle koruyucudur ama zamanla kişiyi en yakınlarından da yalnızlaştırır.

Konu boşluk hissine dönüştüyse boşluk duygusu nasıl aşılır yazısı da ilginizi çekebilir.

“İki kültür arasında kalmak” ne demek?

Özellikle yurt dışında doğup büyüyen ikinci ve üçüncü kuşak için sık kullanılan bir ifade: Almanya’da “Türk”, Türkiye’de “Almancı” olmak. Evde bir dil, okulda başka bir dil; evde bir değerler dizisi, arkadaş çevresinde başka bir dizi. İnsan bir süre sonra bulunduğu ortama göre kendini değiştirmeyi öğrenir ve bu çok işe yarayan bir beceridir. Zorluk, iki taraftan birinin diğerini tamamen reddetmesini beklediği anda başlar.

Kimlik iki kültür arasında seçim yapmak zorunda değildir; iki aidiyetin bir arada taşındığı bir bütün olarak da kurulabilir. Görüşmelerde bu çoğu zaman aileyle ilişki üzerinden konuşulur: anne-babanın “bizim kültürümüz” beklentisi ile kişinin kendi hayat tercihleri arasındaki gerginlik. Bu konuda aileye karşı öfke duymak yazımı da okuyabilirsiniz.

Çocukların iki dil ve iki kültür arasında büyümesi, çocuğun Türkçe konuşmak istememesi ya da “üçüncü kültür çocuğu” deneyimi meslektaşım Psikolog Melike Dikbaş’ın alanında: yurt dışında yaşayan aileler için çocuk, ergen ve ebeveyn danışmanlığı.

Yurt dışında yaşamak depresyona iyi gelir mi?

Bu soruyu soranların bir kısmı, taşınmayı bir çıkış yolu olarak düşünüyor. Yeni bir yer bazen gerçekten nefes aldırır: baskı yapan bir çevreden, tükenmiş bir işten, kısıtlayıcı bir aileden uzaklaşmak insanı rahatlatabilir.

Ama coğrafya değişince iç düzen kendiliğinden değişmez. Kişinin kendini değersiz hissettiren iç sesi, ilişkilerde tekrar eden örüntüleri ve çözülmemiş kayıpları da valize girer. Üstelik yeni ülkede bunları dengeleyecek destek ağı yoktur. Bu yüzden taşınmak kimi insana gerçekten iyi gelen bir yeni başlangıç olur, kimi insanda ise yalnızlık nedeniyle zaten var olan mutsuzluğu ağırlaştırır. Kararı taşınmadan önce ve sonra konuşabilecek bir alan olması bu yüzden değerlidir.

Ne zaman destek almayı düşünmeli?

Uyum sürecindeki zorlanmaların çoğu zamanla ve çevrenin desteğiyle hafifler. Aşağıdaki durumlarda bir uzmanla görüşmek yararlı olabilir:

• Mutsuzluğun, kaygının ya da öfkenin iki haftadan uzun sürmesi ve azalmaması
• Uyku ve iştahın haftalarca bozulması; işe, okula ya da çocuklara yönelememe
• Evden çıkmamak, insanlarla görüşmekten kaçınmak
• Alkol ya da başka yollarla “idare etmenin” giderek artması
• Yaşadığınız ülkede hiçbir şeye bağlanamamak ve bütün hayatın bir “dönüş” fikrine ertelenmesi
• Eşinizle ilişkinin taşınmadan sonra sürekli bir çatışmaya dönüşmesi
• Kendinize zarar verme düşünceleri: bu durumda randevu beklemeyin, bulunduğunuz ülkenin acil numarasını arayın

Türkçe online görüşme, saat farkı, gizlilik ve bulunduğunuz ülkedeki acil hatlar için yurt dışında yaşayanlar için Türkçe online psikolojik danışmanlık sayfasına bakabilirsiniz. Almanya’da yaşıyorsanız Almanya sayfası, eşinizle birlikte görüşmek istiyorsanız online çift ve evlilik danışmanlığı sayfası daha uygun olabilir.